{"id":123308,"date":"2025-12-15T11:29:12","date_gmt":"2025-12-15T10:29:12","guid":{"rendered":"https:\/\/ihdemu.com\/?p=123308"},"modified":"2026-11-12T16:40:51","modified_gmt":"2026-11-12T15:40:51","slug":"cenzura-w-frankistowskiej-hiszpanii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ihdemu.com\/pl\/cenzura-w-frankistowskiej-hiszpanii\/","title":{"rendered":"Cenzura w frankistowskiej Hiszpanii: ksi\u0105\u017cki, filmy i piosenki pod \u015bcis\u0142\u0105 kontrol\u0105"},"content":{"rendered":"<p>Podczas dyktatury Francisco Franco, trwaj\u0105cej od 1939 do 1975 roku, cenzura sta\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 codziennego \u017cycia w Hiszpanii. Re\u017cim kontrolowa\u0142 przep\u0142yw informacji i nadzorowa\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 kulturaln\u0105, aby zapobiec rozpowszechnianiu idei sprzecznych z jego zasadami politycznymi, religijnymi i moralnymi. Ograniczeniom podlega\u0142y prasa, kino, literatura, muzyka i teatr. Niekt\u00f3re dzie\u0142a by\u0142y zakazywane, inne za\u015b mog\u0142y zosta\u0107 opublikowane lub wy\u015bwietlone dopiero po usuni\u0119ciu b\u0105d\u017a zmodyfikowaniu okre\u015blonych scen, s\u0142\u00f3w i przekaz\u00f3w.<\/p>\n<p>Cenzura nie dotyczy\u0142a wy\u0142\u0105cznie artyst\u00f3w i dziennikarzy. Wp\u0142ywa\u0142a r\u00f3wnie\u017c na to, co spo\u0142ecze\u0144stwo mog\u0142o czyta\u0107, czego s\u0142ucha\u0107 i co ogl\u0105da\u0107. Wiele os\u00f3b mia\u0142o dost\u0119p jedynie do niekompletnych wersji zagranicznych dzie\u0142, a dotarcie do publikacji w innych j\u0119zykach by\u0142o utrudnione.<\/p>\n<h2>Kiedy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 cenzura frankistowska i jak dzia\u0142a\u0142a?<\/h2>\n<p>Cenzur\u0119 zorganizowano podczas hiszpa\u0144skiej wojny domowej, a po zwyci\u0119stwie Franco w 1939 roku system ten zosta\u0142 trwale ugruntowany. <strong>Ustawa prasowa z 1938 roku<\/strong>, uchwalona w czasie wojny, wprowadzi\u0142a system kontroli nad \u015brodkami masowego przekazu. W\u0142adze mog\u0142y sprawdza\u0107 teksty przed publikacj\u0105, zatwierdza\u0107 je lub blokowa\u0107 ich rozpowszechnianie.<\/p>\n<p>Gazety musia\u0142y przedstawia\u0107 wydarzenia zgodnie z wersj\u0105 re\u017cimu. W 1951 roku utworzono <strong>Ministerstwo Informacji i Turystyki<\/strong>, kt\u00f3re przej\u0119\u0142o wa\u017cne obowi\u0105zki zwi\u0105zane z kontrol\u0105 prasy i rozrywki publicznej. Kontroli podlega\u0142y r\u00f3wnie\u017c ksi\u0105\u017cki, filmy i przedstawienia teatralne.<\/p>\n<p>Pisarze i arty\u015bci nauczyli si\u0119 przewidywa\u0107, kt\u00f3re tematy mog\u0105 sprawi\u0107 im problemy. Praktyka ta nazywana jest <strong>autocenzur\u0105<\/strong>: tw\u00f3rcy zmieniali swoje dzie\u0142a, aby unikn\u0105\u0107 zakaz\u00f3w, grzywien lub trudno\u015bci zawodowych. Kontrola nie polega\u0142a wy\u0142\u0105cznie na niedopuszczaniu do publikacji okre\u015blonych tre\u015bci. Wp\u0142ywa\u0142a r\u00f3wnie\u017c na decyzje podejmowane ju\u017c na samym pocz\u0105tku pracy nad projektem. Autor m\u00f3g\u0142 zrezygnowa\u0107 z pewnej sceny, zanim jeszcze j\u0105 napisa\u0142, a wydawnictwo mog\u0142o zdecydowa\u0107, \u017ce nie opublikuje ksi\u0105\u017cki, aby unikn\u0105\u0107 problem\u00f3w.<\/p>\n<h2>Kino: filmy, kt\u00f3re trafia\u0142y do widz\u00f3w ze zmienionymi dialogami<\/h2>\n<p>Dubbing umo\u017cliwia\u0142 zmian\u0119 dialog\u00f3w w zagranicznych filmach bez ingerowania w obraz. W rezultacie widzowie mogli us\u0142ysze\u0107 histori\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105c\u0105 si\u0119 od orygina\u0142u.<\/p>\n<p>Jednym z przyk\u0142ad\u00f3w jest <strong><em>Casablanca<\/em> (1942)<\/strong>. W oryginalnej wersji Rick wspomina, \u017ce podczas hiszpa\u0144skiej wojny domowej walczy\u0142 po stronie republikan\u00f3w. W wersji zdubbingowanej i rozpowszechnianej za rz\u0105d\u00f3w Franco to odniesienie zast\u0105piono innym, dotycz\u0105cym oporu wobec aneksji Austrii przez nazistowskie Niemcy. W ten spos\u00f3b usuni\u0119to pozytywne odniesienie do strony, kt\u00f3ra przegra\u0142a hiszpa\u0144sk\u0105 wojn\u0119 domow\u0105.<\/p>\n<p>Kolejnym przyk\u0142adem jest <strong><em>Mogambo<\/em> (1953)<\/strong>, w kt\u00f3rym wyst\u0105pili Clark Gable, Ava Gardner i Grace Kelly. Aby nie przedstawia\u0107 wprost romansu mi\u0119dzy dwojgiem bohater\u00f3w, w wersji dubbingowanej ma\u0142\u017ce\u0144stwo zosta\u0142o przedstawione jako rodze\u0144stwo. Zmiana mia\u0142a chroni\u0107 normy moralne re\u017cimu, jednak sprawi\u0142a, \u017ce niekt\u00f3re sceny zacz\u0119\u0142y sugerowa\u0107 relacj\u0119 kazirodcz\u0105.<\/p>\n<p>Innym wa\u017cnym przyk\u0142adem jest <strong><em>Raza<\/em> (1941)<\/strong>, kt\u00f3rej scenariusz napisa\u0142 Franco pod pseudonimem Jaime de Andrade. Film idealizowa\u0142 warto\u015bci wojskowe i rodzinne re\u017cimu. W 1950 roku ukaza\u0142a si\u0119 zmieniona wersja, dostosowana do \u00f3wczesnej sytuacji politycznej.<\/p>\n<h2>Ksi\u0105\u017cki: historie, kt\u00f3rych nie mo\u017cna by\u0142o swobodnie publikowa\u0107<\/h2>\n<p>Cenzorzy analizowali r\u0119kopisy i mogli zakaza\u0107 ich publikacji ze wzgl\u0119du na krytyk\u0119 polityczn\u0105, odniesienia seksualne lub pogl\u0105dy sprzeczne z katolick\u0105 moralno\u015bci\u0105. Procedura ta dotyka\u0142a zar\u00f3wno uznanych autor\u00f3w, jak i pisarzy pr\u00f3buj\u0105cych opublikowa\u0107 swoje pierwsze dzie\u0142a. Wydawnictwa musia\u0142y bra\u0107 pod uwag\u0119 zwi\u0105zane z tym ryzyko.<\/p>\n<p>Jednym z wa\u017cnych przyk\u0142ad\u00f3w jest <strong><em>La colmena<\/em> (Ul)<\/strong> autorstwa <strong>Camila Jos\u00e9 Celi<\/strong>. W 1946 roku powie\u015b\u0107 zosta\u0142a odrzucona przez cenzor\u00f3w, a ostatecznie opublikowano j\u0105 w Buenos Aires w 1951 roku. Przedstawiony w niej obraz ub\u00f3stwa i niepewno\u015bci w powojennej Hiszpanii nie pasowa\u0142 do wizerunku kraju, kt\u00f3ry re\u017cim chcia\u0142 promowa\u0107. Do hiszpa\u0144skich ksi\u0119gar\u0144 ksi\u0105\u017cka trafi\u0142a w 1963 roku w zmienionej wersji.<\/p>\n<p>Innym przyk\u0142adem jest <strong><em>La familia de Pascual Duarte<\/em> (Rodzina Pascuala Duarte)<\/strong>, r\u00f3wnie\u017c autorstwa Celi, opublikowana w 1942 roku. Chocia\u017c pocz\u0105tkowo ukaza\u0142a si\u0119 w Hiszpanii, jedno z jej p\u00f3\u017aniejszych wyda\u0144 zosta\u0142o zakazane. Przemoc i brutalny charakter opowie\u015bci wzbudzi\u0142y sprzeciw cenzor\u00f3w.<\/p>\n<p>Ograniczenia dotyczy\u0142y r\u00f3wnie\u017c publicznego i kulturalnego u\u017cywania <strong>j\u0119zyka katalo\u0144skiego, galicyjskiego i baskijskiego<\/strong>. Publikowanie ksi\u0105\u017cek, wystawianie sztuk teatralnych czy nauczanie w tych j\u0119zykach mog\u0142o by\u0107 trudne, cho\u0107 pisarze i wydawcy nadal starali si\u0119 zachowa\u0107 swoje tradycje literackie.<\/p>\n<h2>Muzyka: piosenki pod nadzorem<\/h2>\n<p>Teksty piosenek mog\u0142y by\u0107 kontrolowane, a niekt\u00f3re utwory wykluczano z program\u00f3w radiowych ze wzgl\u0119du na ich przekaz polityczny lub moralny. Nadzorowano r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119py i koncerty publiczne. Dla muzyk\u00f3w oznacza\u0142o to konieczno\u015b\u0107 dostosowywania repertuaru i szukania miejsc, w kt\u00f3rych mogli wykonywa\u0107 utwory, kt\u00f3re nie zawsze mia\u0142y szans\u0119 pojawi\u0107 si\u0119 w oficjalnych mediach.<\/p>\n<p>W Katalonii narodzi\u0142 si\u0119 ruch <strong>Nova Can\u00e7\u00f3<\/strong>, promuj\u0105cy u\u017cywanie j\u0119zyka katalo\u0144skiego i poruszaj\u0105cy kwestie spo\u0142eczne oraz kulturowe. Do jego najbardziej znanych przedstawicieli nale\u017celi <strong>Joan Manuel Serrat<\/strong> i <strong>Llu\u00eds Llach<\/strong>. Ich piosenki sta\u0142y si\u0119 form\u0105 ekspresji kulturowej w czasach, gdy publiczne u\u017cywanie j\u0119zyk\u00f3w innych ni\u017c hiszpa\u0144ski nadal napotyka\u0142o przeszkody.<\/p>\n<p>Mimo tych ogranicze\u0144 muzyka pozostawa\u0142a sposobem przekazywania idei i podtrzymywania to\u017csamo\u015bci kulturowej.<\/p>\n<h2>Prasa i humor: nawet \u015bmiech mia\u0142 swoje granice<\/h2>\n<p>Bezpo\u015brednia krytyka rz\u0105du mog\u0142a prowadzi\u0107 do kar lub wycofania publikacji z obiegu. Niekt\u00f3rzy dziennikarze si\u0119gali po ironi\u0119 i dwuznaczno\u015bci, aby wyra\u017ca\u0107 swoje opinie w spos\u00f3b po\u015bredni.<\/p>\n<p>Czasopismo <strong><em>La Codorniz<\/em><\/strong>, znane z absurdalnego humoru i gry s\u0142\u00f3w, wielokrotnie popada\u0142o w konflikty z w\u0142adzami. Jego styl opiera\u0142 si\u0119 na ilustracjach, zaskakuj\u0105cych nag\u0142\u00f3wkach i absurdalnych sytuacjach, kt\u00f3re pozwala\u0142y bawi\u0107 si\u0119 granicami tego, co mo\u017cna by\u0142o powiedzie\u0107 publicznie. Historia tego magazynu pokazuje, \u017ce nawet humor m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 uznany za niebezpieczny, je\u015bli po\u015brednio podwa\u017ca\u0142 obowi\u0105zuj\u0105ce zasady i autorytet os\u00f3b sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119.<\/p>\n<h2>Kiedy cenzura w Hiszpanii dobieg\u0142a ko\u0144ca?<\/h2>\n<p>Wa\u017cna zmiana nast\u0105pi\u0142a wraz z uchwaleniem <strong>Ustawy o prasie i drukarstwie z 1966 roku<\/strong>, wprowadzonej przez Manuela Frag\u0119, \u00f3wczesnego ministra informacji i turystyki. Ustawa znios\u0142a og\u00f3lny obowi\u0105zek poddawania artyku\u0142\u00f3w prasowych cenzurze prewencyjnej, nie zapewni\u0142a jednak pe\u0142nej wolno\u015bci prasy. Ograniczenia, kary i mo\u017cliwo\u015b\u0107 wycofywania publikacji nadal obowi\u0105zywa\u0142y.<\/p>\n<p>Po \u015bmierci Franco w 1975 roku <strong>hiszpa\u0144ska transformacja demokratyczna<\/strong> stopniowo doprowadzi\u0142a do likwidacji mechanizm\u00f3w kontroli. Konstytucja z 1978 roku uzna\u0142a wolno\u015b\u0107 wypowiedzi i zakaza\u0142a cenzury prewencyjnej.<\/p>\n<h2>Dziedzictwo epoki cenzury<\/h2>\n<p>Cenzura wp\u0142ywa\u0142a r\u00f3wnie\u017c na dystrybucj\u0119 dzie\u0142: niekt\u00f3re z nich mog\u0142y by\u0107 wstrzymywane przez wiele miesi\u0119cy w trakcie kontroli ich tre\u015bci. W innych przypadkach autorzy otrzymywali polecenia zmiany konkretnych fragment\u00f3w. Dlatego badanie archiw\u00f3w i por\u00f3wnywanie r\u00f3\u017cnych wyda\u0144 pozwala dzi\u015b odtworzy\u0107 skal\u0119 cenzury.<\/p>\n<p>Cenzura frankistowska zmienia\u0142a filmy, ucisza\u0142a g\u0142osy, utrudnia\u0142a publikowanie ksi\u0105\u017cek i ogranicza\u0142a obecno\u015b\u0107 kilku j\u0119zyk\u00f3w w przestrzeni publicznej. Wp\u0142ywa\u0142a r\u00f3wnie\u017c na spos\u00f3b, w jaki ludzie mogli tworzy\u0107 i wyra\u017ca\u0107 siebie.<\/p>\n<p>Poznawanie tych wydarze\u0144 pomaga lepiej zrozumie\u0107 histori\u0119 kultury Hiszpanii oraz znaczenie wolno\u015bci wypowiedzi. Nawet pod kontrol\u0105 re\u017cimu kultura nadal si\u0119 rozwija\u0142a.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Podczas dyktatury Franco cenzura kontrolowa\u0142a ksi\u0105\u017cki, filmy, muzyk\u0119 i pras\u0119, kszta\u0142tuj\u0105c kultur\u0119 Hiszpanii i ograniczaj\u0105c wolno\u015b\u0107 wypowiedzi.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":123309,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","ast-disable-related-posts":"","theme-transparent-header-meta":"default","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"default","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"set","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"categories":[657],"tags":[],"class_list":["post-123308","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultura"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ihdemu.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/123308","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ihdemu.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ihdemu.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ihdemu.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ihdemu.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=123308"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ihdemu.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/123308\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ihdemu.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/123309"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ihdemu.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=123308"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ihdemu.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=123308"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ihdemu.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=123308"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}