La Ruta del Bakalao: geschiedenis, clubs, dj’s, excessen en curiositeiten van het fenomeen dat de Spaanse nacht veranderde

Veel meer dan alleen discotheken, elektronische muziek en feesten

Tijdens de jaren 80 en het begin van de jaren 90 reisden elk weekend duizenden jongeren naar Valencia om deel te nemen aan een van de meest verrassende culturele fenomenen uit de recente Spaanse geschiedenis.

Wegen vol met auto’s, discotheken die eindeloos open bleven, dj’s die muziekstijlen lieten horen die voor het merendeel van het Spaanse publiek volkomen onbekend waren, extravagante kleding, prachtig vormgegeven flyers, cassettebandjes met live opgenomen clubsets en een generatie die verlangde naar het ontdekken van nieuwe vormen van plezier en vrijheid.

Dit was de geboorte van wat later bekend zou worden als la Ruta del Bakalao (letterlijk: de Kabeljauwroute).

Voor de een was het een van de meest creatieve en innovatieve muziekstromingen die Spanje ooit heeft gekend. Voor de ander staat dit tijdperk synoniem voor drugs, verkeersongevallen en pure excessen. De realiteit is echter veel complexer. De Ruta del Bakalao was een muzikaal, cultureel en sociaal fenomeen dat zich over een periode van ruim tien jaar ontwikkelde en uiteindelijk een diepgaande invloed had op de elektronische muziek, de jeugdcultuur en de manier waarop het nachtleven in Spanje werd beleefd.

Waar en wanneer is de Ruta del Bakalao ontstaan?

De Ruta ontstond eind jaren 70 en begin jaren 80 in Valencia en omgeving. Spanje had net de dictatuur van Franco achter zich gelaten en bevond zich in een enorme politieke, culturele en sociale transitie.

Een nieuwe generatie wilde reizen, andere muziek horen, zich anders kleden en genieten van vrijheden die decennialang streng aan banden waren gelegd. Terwijl Madrid zijn beroemde artistieke revolutie genaamd de Movida Madrileña beleefde, ontwikkelde Valencia een geheel eigen dynamiek. Maar hier waren het niet de rockbands, bars of kunstgaleries die het centrum van de verandering vormden.

Het waren de discotheken. Clubs die voornamelijk aan de kustweg naar El Saler en in andere voorsteden van Valencia lagen, boden plotseling iets aan wat nog nooit eerder was vertoond.

De legendarische clubs van de Ruta del Bakalao

Sommige locaties groeiden uit tot ware tempels voor opeenvolgende generaties feestgangers.

• Barraca: Opgericht ver voor het ontstaan van de Ruta, werd Barraca het epicentrum van muzikale innovatie in de regio Valencia. Carlos Simó, een van de bekendste dj’s van de club, was een sleutelfiguur in het ontwikkelen van een compleet nieuwe benadering van clubavonden. In Barraca draaide men nummers en bands die op de commerciële Spaanse radio geen schijn van kans maakten.

• Chocolate: Waar Barraca stond voor een meer open en eclectische stijl, ontwikkelde Chocolate een duistere identiteit. Postpunk, gothic rock, industrial en experimentele klanken domineerden hier de nacht. De esthetiek, de decoratie en de unieke sfeer maakten Chocolate tot een van de grootste iconen van de Ruta.

• Spook Factory: Een ander belangrijk muzikaal laboratorium van de Valenciaanse scene. Een van de belangrijkste resident-dj’s, Fran Lenaers, wordt gezien als een sleutelfiguur voor de evolutie van dancemuziek in Spanje. Zijn innovatieve mixtechnieken en gedurfde platenkeuze inspireerden een hele generatie dj’s.

• Espiral: Gelegen in L’Alcúdia, groeide Espiral uit tot een van de populairste en drukst bezochte megaclubs van dat tijdperk. In de gloriejaren trok de club jongeren aan uit alle hoeken van het land.

• Puzzle: Puzzle vertegenwoordigde de meer elegante, lichte en melodieuze kant van de scene. Het beroemde terras en de urenlange sessies werden legendarisch onder duizenden feestgangers.

• ACTV: Gelegen aan het strand van Malvarrosa, werd ACTV het symbool van de laatste fase van de Ruta. De club was vooral beroemd om haar openingstijden: de feesten begonnen daar pas wanneer de meeste andere clubs al sloten.

Dankzij de perfect op elkaar aansluitende openingstijden van de verschillende clubs konden jongeren moeiteloos van de ene naar de andere locatie hoppen en dagenlang non-stop doorfeesten. Zo ontstond het concept van la Ruta (de route).

De muziek: de ware oorsprong van het fenomeen

Een van de grootste misvattingen over de geschiedenis van de Ruta del Bakalao is dat de beweging ontstond rondom één specifiek genre binnen de elektronische muziek. Dat was niet zo.

In de beginjaren zochten dj’s uit Valencia specifiek naar importplaten uit Londen, Berlijn, België, Italië en andere delen van Europa. In de clubs draaide men zeer uiteenlopende muziekstijlen:

• New wave

• Postpunk

• Synthpop

• Electronic Body Music (EBM)

• Industrial

• Gothic rock

• New beat

• Acid house

• Techno

Bands als Depeche Mode, The Cure, Front 242, Nitzer Ebb of New Order klonken in de dj-sets direct naast Europese elektronische producties die bij het grote Spaanse publiek volkomen onbekend waren. Dj’s waren destijds ware muzikale archeologen. Er bestonden nog geen Spotify, YouTube of sociale media. Om een bijzondere track te vinden, moest je vaak naar het buitenland reizen, dure importplaten kopen of goede contacten onderhouden met gespecialiseerde platenzaken.

Het bezitten van goede en unieke muziek was destijds een kostbare schat.

Waar komt de naam «Ruta del Bakalao» vandaar?

Over de exacte oorsprong van de term bestaan verschillende verhalen. Een van de bekendste versies plaatst het ontstaan in de platenzaken en de muziekscene van Valencia in de jaren 80. Het woord bacalao (kabeljauw) werd in de straattaal gebruikt om nieuwe, goede en kwalitatieve importmuziek aan te duiden.

Als er nieuwe platen uit het buitenland binnenkwamen, vroegen dj’s in de winkel:

«¿Qué hay de bacalao fresco?» (Is er nog verse kabeljauw?)

Het was simpelweg een manier om te vragen naar de nieuwste muzikale pareltjes. Na verloop van tijd werd het woord overgenomen door dj’s, clubgangers en de rest van het nachtleven. Later werd de letter ‘c’ vervangen door de meer rebelse ‘k’ – een schrijfwijze die perfect paste bij de underground esthetiek.

In de meest creatieve jaren van de beweging gebruikten veel insiders deze term overigens helemaal niet. Er werd vaker gesproken over de Ruta Destroy, wat verwees naar het wilde, reizende karakter van de weekenden. De naam Ruta del Bakalao werd pas begin jaren 90 echt populair toen de massamedia grootschalig over het fenomeen begonnen te berichten.

De dj’s die de Ruta vormgaven

Lang voordat dj’s internationale supersterren werden die stadia en festivals uitverkochten, had de scene in Valencia de dj al gebombardeerd tot de absolute spil van de avond. Enkele van de belangrijkste namen uit dit tijdperk zijn Carlos Simó, Fran Lenaers, José Conca, Toni Vidal, Kike Jaén en Juan Santamaría.

Elke club had een heel eigen muzikale handtekening. De jongeren herkenden de stijl van een club direct aan de selectie van de vaste resident-dj. Toch bereikte geen enkele artiest in die tijd zo’n immense populariteit als Chimo Bayo.

Chimo Bayo: het popicoon van de Ruta del Bakalao

Chimo Bayo is ongetwijfeld het meest herkenbare boegbeeld dat wereldwijd met dit fenomeen wordt geassocieerd. Als dj, producer, zanger en showman creëerde hij een uniek imago: extravagante kleding, lichtgevende brillen, hochenergetische bewegingen en opzwepende kreten die uitgroeiden tot de lijfliederen van een hele generatie.

In 1991 bracht hij de single Así me gusta a mí uit. Het nummer bevatte teksten die definitief een plek kregen in de Spaanse popcultuur:

«¡Esta sí, esta no!» (Deze wel, deze niet!)

«¡Hu-ha!»

Het succes was gigantisch. De track verkocht meer dan een miljoen exemplaren, bestormde de hitlijsten in talloze landen en maakte van Chimo Bayo een wereldster. Zijn populariteit reikte zelfs tot in Japan, waar hij optrad voor tienduizenden mensen. Chimo Bayo werd het gezicht van een cultuur die zich daarvoor ruim tien jaar in de anonimiteit had ontwikkeld. Paradoxaal genoeg viel zijn wereldwijde succes precies samen met het moment waarop de Ruta onomkeerbaar begon te veranderen.

Van undergroundbeweging tot massafenomeen

In de jaren 80 was de Ruta hoofdzakelijk een alternatieve undergroundscene. Aan het begin van de jaren 90 veranderde echter alles. De reputatie van de clubs in Valencia verspreidde zich als een lopend vuurtje door heel Spanje. Elk weekend stroomden bussen en autokaravanen toe vanuit Madrid, Catalonië, Murcia, Aragón en andere regio’s.

Duizenden jongeren bevolkten de wegen rondom Valencia. De discotheken breidden hun capaciteit uit, de openingstijden werden steeds langer en de muziek evolueerde naar snellere en hardere beats. Tegelijkertijd kregen drugsgebruik en de bijbehorende handel een steeds prominentere rol.

De Ruta was veranderd in een oncontroleerbaar massafenomeen.

Drugs en weekenden die dagenlang duurden

Over de Ruta del Bakalao praten zonder drugs te noemen, zou een onvolledig beeld van de geschiedenis geven. Het gebruik van cannabis, cocaïne, amfetaminen en synthetische drugs zoals xtc was in verschillende fasen nauw verweven met het fenomeen.

Sommige jongeren bleven extreem lang wakker en feestten van vrijdag tot zondag (en soms zelfs tot maandag) door van club naar club te rijden. Het gebruik van stimulerende middelen maakte het mogelijk om de fysieke grenzen kunstmatig te verleggen, maar had ook zware consequenties: verslavingen, overdoses, mentale problemen en persoonlijke drama’s vormden de schaduwzijde van de Ruta.

Daarnaast ontstond er rondom de clubs een bloeiende illegale drugsmarkt. De drugshandel droeg er in grote mate toe bij dat de sfeer grimmiger werd en het imago van de beweging in de samenleving definitief beschadigd raakte.

De wegen: het meest tragische hoofdstuk van de Ruta

De combinatie was levensgevaarlijk: duizenden jongeren, constante autoritten van club naar club, slaapgebrek, alcohol- en drugsgebruik, en wegen die destijds veel minder goed beveiligd waren dan nu. Verkeersongevallen werden het meest dramatische probleem van de Ruta del Bakalao.

Talloze jonge mensen verloren hun leven op de Valenciaanse wegen nadat ze na slapeloze nachten achter het stuur in slaap vielen of onder invloed van middelen verkeerden. Bezorgde families trokken aan de bel en het probleem bereikte uiteindelijk de nationale politiek. Het beeld van racende autokolommen tussen de clubs brandde zich diep in het Spaanse collectieve geheugen.

De televisie ontdekt de Ruta del Bakalao

In 1993 liet de televisierapportage Hasta que el cuerpo aguante (Totdat het lichaam erbij neervalt) aan miljoenen Spanjaarden zien hoe jongeren hun weekenden in de Valenciaanse clubs doorbrachten. De camera’s toonden expliciet drugsgebruik, uitgeputte tieners, gevaarlijk rijgedrag en eindeloze feestnachten. De maatschappelijke schokgolf was enorm.

Voor veel Spaanse gezinnen was het de eerste keer dat ze überhaupt van het bestaan van dit fenomeen hoorden. Vanaf dat moment werd de Ruta in de media bijna uitsluitend geassocieerd met drie concepten: drugs, ongelukken en wetteloosheid.

De politiecontrole nam drastisch toe, alcohol- en drugstests op de weg werden routine en de autoriteiten legden de openingstijden en activiteiten van de discotheken aan banden. De publieke opinie in Spanje was definitief gekanteld.

Waarom eindigde de Ruta del Bakalao?

Halverwege de jaren 90 kwam er een einde aan de Ruta. Dit was niet te wijten aan één enkele oorzaak, maar aan een optelsom van verschillende factoren:

• Extreme commercialisering en verzadiging van het fenomeen.

• Verlies van de oorspronkelijke muzikale creativiteit.

• De enorme toename van drugsmisbruik en -handel.

• Het grote aantal dodelijke verkeersongevallen.

• Hogere druk van politie en autoriteiten.

• Strenge regulering van de sluitingstijden.

• Brede maatschappelijke afkeer.

• Veranderende vrijetijdsbesteding van de nieuwe generatie.

De voormalige undergroundscene die was ontstaan uit passie voor muziek, was veranderd in een commerciële industrie die zichzelf uiteindelijk verstikte.

De grote iconen van de Ruta del Bakalao

De Ruta bracht een heel eigen, herkenbare esthetiek voort:

• Auto’s met gigantische, dreunende geluidsinstallaties op de parkeerplaatsen.

• Zonnebrillen die zelfs midden in de nacht werden gedragen.

• Wijde broeken en comfortabele sportschoeken (perfect om urenlang te dansen).

• Kleding met de logo’s van de iconische clubs.

• Cassettebandjes met live-opnames van dj-sets die door het hele land werden verspreid.

• Prachtig ontworpen flyers en affiches.

• De opvallend verhoogde dj-booths.

• De parkeerplaatsen bij de clubs, die fungeerden als eigen ontmoetingsplekken.

• En natuurlijk de logo’s van Barraca, Chocolate, Spook, Puzzle en ACTV.

Tegenwoordig zijn veel van deze flyers, affiches, toegangskaarten, tapes en vinylplaten gezochte verzamelobjecten.

12 curiositeiten over de Ruta del Bakalao

1. In de beginjaren waren de liefde voor muziek en het ontdekken van nieuwe sounds de drijvende krachten achter de beweging.

2. Sommige dj’s vlogen speciaal naar het buitenland om platen te kopen die in Spanje nog nergens te krijgen waren.

3. Het woord «bakalao» werd oorspronkelijk gebruikt als slang voor goede, verse importmuziek.

4. Veel pioniers van het eerste uur weigeren de naam Ruta del Bakalao te gebruiken en spreken liever over de Ruta Destroy of simpelweg «la Ruta».

5. De clubs hanteerden complementaire openingstijden, waardoor feestgangers moeiteloos van de ene naar de andere party konden hoppen.

6. Sommige feestweekenden duurden zonder onderbreking meer dan 48 uur.

7. Valencia was de belangrijkste poort waarlangs nieuwe Europese elektronische trends (EBM, New Beat, Techno) Spanje binnenkwamen.

8. Doorgespoelde cassettebandjes van clubsets gingen het hele land door en maakten de muziek van de Valenciaanse scene overal bekend.

9. Chimo Bayo behaalde internationaal succes en trad zelfs op voor tienduizenden fans in Japan.

10. Het grafische ontwerp van de flyers, logo’s en affiches uit die tijd wordt tegenwoordig bestudeerd op kunstacademies en geëxposeerd in musea.

11. Duizenden jongeren uit de nabijgelegen regio Murcia namen vanwege de geografische nabijheid elk weekend trouw deel aan de Ruta.

12. Decennia na het einde beleeft de Ruta een revival: documentaires, boeken, series en tentoonstellingen blikken terug op dit tijdperk en erkennen de culturele en artistieke waarde ervan.

Spaans leren betekent ook de cultuur van het land begrijpen

Bij het Instituto Hispánico de Murcia geloven we dat het leren van een taal veel verder gaat dan het stampen van grammaticaregels en woordenschat. Onze studenten ontdekken de geschiedenis, de maatschappij, de muziek en de tradities van Spanje terwijl ze via een taalcursus in Murcia volledig opgaan in het Spaanse leven.

Kennis van fenomenen zoals de Ruta del Bakalao helpt om de enorme transitie te begrijpen die de Spaanse samenleving in de jaren 80 en 90 doormaakte. Want hoe beter je de cultuur van een land begrijpt, hoe makkelijker het is om de taal te leren en een echte connectie te maken met de lokale bevolking.

Samenvatting

De Ruta del Bakalao was een van de belangrijkste, meest innovatieve en meest controversiële jeugdbewegingen uit de recente geschiedenis van Spanje. Ontstaan uit creativiteit, muziek en de drang naar vrijheid van een generatie die op zoek was naar nieuwe wegen, was Valencia in haar beste jaren een uniek creatief laboratorium. De ongecontroleerde massaliteit veranderde het fenomeen echter ingrijpend.

Drugs, vreselijke verkeersongevallen en het commerciële exces overschaduwden lange tijd het rijke artistieke erfgoed. Decennialang werd de Ruta bijna uitsluitend geassocieerd met haar schaduwkanten. Vandaag de dag kijkt men er genuanceerder naar.

De Ruta del Bakalao heeft haar vaste plek verdiend in de geschiedenis van de elektronische muziek, het grafische ontwerp en de maatschappelijke transitie van het Spanje na de dictatuur. De Ruta begrijpen, betekent een tijdperk begrijpen waarin Spanje zich in een razendsnel tempo opnieuw uitvond. Het was een generatie op zoek naar nieuwe klanken en levenswijzen. Sommige daarvan waren geniaal en creatief – andere eindigden in een drama.

En precies die mix van vrijheid, muziek, innovatie, exces en tegenstellingen zorgt ervoor dat de Ruta del Bakalao ook decennia na haar einde een onverminderde fascinatie blijft uitoefenen.