Het @ in taal: inclusie of verwarring?

Heb je ooit een e-mail ontvangen die begint met “Querid@s compañer@s” en je afgevraagd waar dat vreemde symbool in het midden van een woord vandaan komt? Of waarom schrijven sommige mensen niñ@s of alumn@s in plaats van “kinderen” of “studenten”? Als het antwoord ja is, lees dan verder, want dit artikel is voor jou gemaakt.

We gaan het hebben over het beroemde at-teken (@), dat symbool dat de protagonist is geworden van een van de meest levendige controverses over inclusieve taal in het Spaans. Is het echt nuttig om alle geslachten op te nemen? Waar komt dat symbool precies vandaan? En wat denken de experts? Spoiler: de geschiedenis van de at is veel ouder en interessanter dan je denkt.

Wat betekent het eigenlijk om het at-teken te gebruiken in woorden zoals “tod@s”?

Al enkele jaren wordt het at-teken gebruikt als een snelle en visuele oplossing om te voorkomen dat zowel man als vrouwelijk geschreven worden. Dus in plaats van “iedereen” te zeggen, schrijven sommige mensen “tod@s.” Hetzelfde geldt voor amig@s, niñ@s, profesor@s, enzovoort. Het idee hierachter is goed: alle mensen erbij betrekken, zonder iemand buiten te sluiten.

Dit gebruik komt echter alleen in schrift voor, niet in spraak. Hoe spreek je “@” uit? Het kan niet. Er is geen geluid in het Spaans dat dat symbool vertegenwoordigt. En hier begint het eerste grote probleem: het is onmogelijk  om zinnen hardop voor te lezen met arrobas zonder uit te leggen wat je bedoelt.

Daarnaast wijzen de Academic Grammar en het Pan-Hispanic Dictionary of Doubts (DRAE) erop dat dit gebruik onnodig en ongepast is, aangezien de mannelijke meervoudsvorm in het Spaans altijd als een ongemarkeerd geslacht heeft gefunctioneerd, dat wil zeggen als een vorm die mannen en vrouwen in het meervoud omvat. Als we het over “de jongens” hebben, bedoelen we zowel jongens als meisjes. En hoewel dat voor sommigen oneerlijk of niet representatief lijkt,  komt de logica van taal niet altijd overeen met sociale strijd.

Maar waar komt @ eigenlijk vandaan?

Nu komt het beste deel. Hoewel velen denken dat het at-teken is ontstaan met het internet en e-mails, is de waarheid dat dit symbool een zeer lange en verrassende geschiedenis heeft. Laten we terug in de tijd reizen.

Een van de meest pittoreske theorieën stelt dat de arroba een amfora voorstelde (een oude container voor het vervoeren van wijn of olie), en dat het gebruik ervan al in 1536 is gedocumenteerd. Een Italiaanse koopman genaamd Francesco Lapi schreef een brief waarin hij een “wine @” noemde, gelijk aan een fractie van een vat. In die context was de at simpelweg een maatstaf.

In feite bestond het woord “at” in het Spaans al lang voordat het toetsenbord of de computers bestonden. Het was (en is nog steeds) een gewichtseenheid die gelijkstaat aan een kwart kwintaal, dat wil zeggen ongeveer tussen de 11 en 13 kilo. Dus ja, hoewel het vreemd klinkt voor jou, komt het woord van het Arabische ar-rubʿ,  wat “het vierde deel” betekent.

Hoe is het uiteinde in je e-mailadres terechtgekomen?

De grote sprong van @ naar de digitale wereld vond plaats in 1971, toen Ray Tomlinson, een Amerikaanse ingenieur, een systeem moest creëren om berichten tussen computers te verzenden. Om dit te doen, moest hij een symbool vinden dat niet bij de gebruikersnamen hoorde, en dat de naam van de server kon scheiden.

En wat vond hij op het toetsenbord? De oude kennis: @.

Omdat het at-bord al aanwezig was in typemachines voor commercieel gebruik, dacht Tomlinson: “Dit is genoeg.” Zo werd de structuur geboren die we vandaag de dag gebruiken: usuario@dominio.com. In het Engels wordt het zelfs uitgesproken als “at” (wat “in” betekent), en het is logisch: “username on the server”.

Dankzij het internet werd de @ een universeel symbool. Tegenwoordig is het onmogelijk om e-mail of sociale netwerken zonder dat te bedenken. Instagram, Twitter, TikTok… Iedereen gebruikt de @ om gebruikers te taggen. Maar dat betekent niet dat het werkt als een instrument om de regels van het Spaans te veranderen.

Waarom werkt het gebruik van het at-bord als neutrale gender-naam niet?

Laten we teruggaan naar het onderwerp taal. Het @ gebruiken als vervanging van de letters “a” of “o” om over alle geslachten te spreken klinkt modern, visueel, activistisch… maar het heeft geen taalkundige basis. De Koninklijke Spaanse Academie maakt duidelijk: het at-teken is geen taalkundig teken. Het is een commercieel symbool, een conventie, maar het kan geen letters vervangen of officieel onderdeel van woorden zijn.

Ook kan het niet in alle grammaticale contexten worden toegepast. Als we bijvoorbeeld “niñ@’s Day” schrijven, is het lidwoord “del” in mannelijk, wat een tegenstrijdigheid creëert. Als we het zouden feminiseren, zouden we “van het meisje” moeten zeggen, maar dat is een andere uitdrukking. Met andere woorden, grammatica kan niet zo gemakkelijk worden verbogen.

Echte en juiste alternatieven om inclusief te spreken

Betekent dat dat we genoegen moeten nemen met het generieke mannelijke en inclusie vergeten? Helemaal niet. Spaans kent veel geldige en natuurlijke manieren van inclusief spreken zonder de structuur van de taal te veranderen. Hier zijn enkele voorbeelden:

• Gebruik neutrale groepen: in plaats van “de studenten” kun je “de studenten” zeggen.
• Epicéne zelfstandige naamwoorden: woorden die geldig zijn voor beide geslachten, zoals de persoon, het personage, het individu, het slachtoffer.
• Zelfstandige naamwoorden die eindigen op -e: student, president, minnaar, tolk… Het zijn woorden die niet veranderen afhankelijk van het geslacht. Een man en een vrouw kunnen president zijn, zonder dat je een “president” hoeft te verzinnen.
• Context en balans: het is niet nodig om mannelijk en vrouwelijk in alle zinnen te herhalen. Je kunt afwisselen, met taal spelen, op zoek gaan naar creatieve manieren, maar zonder grammatica te forceren.

En dan… wat dacht je van woorden als “president” of “baas”?

Hier gaan we een ander debat in. Sommige vrouwelijke vormen zoals president, burgemeester of baas zijn in de loop der tijd geaccepteerd, hoewel ze oorspronkelijk niet bestonden. Deze woorden ontstaan uit sociale druk en de behoefte aan representatie, wat volkomen legitiem is.

Er zijn echter mensen die beweren dat deze vormen niet altijd een natuurlijke grammaticale logica volgen. Als we bijvoorbeeld president zeggen, waarom dan niet president? Nou, daar komt het gebruikscriterium om de hoek kijken: als een woord door veel sprekers wordt gebruikt, accepteert de taal het uiteindelijk. En dat is ook onderdeel van de evolutie.

Spaans verandert, maar het breekt niet

Spaans is een levende taal, voortdurend in verandering. Wat ons vandaag vreemd lijkt, staat morgen misschien in het woordenboek. Maar om een verandering te consolideren, moet het een bepaalde interne logica respecteren en bovenal begrijpelijk en nuttig zijn voor alle sprekers.

Het gebruik van tekens als @, x of e (zoals in todxs of todes) kan symbolische en politieke waarde hebben, maar is niet altijd praktisch of taalkundig correct. En dat betekent niet dat we niet met respect, gevoeligheid en inclusie kunnen spreken. Integendeel, we hebben veel middelen binnen de taal om dit te bereiken zonder ons leven te compliceren.

Kortom: de @ wel of niet gebruiken?

Het hangt ervan af. Als je een informele poster of een WhatsApp-bericht schrijft en je wilt duidelijk maken dat je over iedereen praat, kan het gebruik van de @ een mooi gebaar zijn. Maar als je een academische tekst, een professionele e-mail of een openbare publicatie schrijft, is het beter om te kiezen voor inclusieve vormen die door grammatica worden herkend.

En als je creatief, modern en duidelijk wilt zijn, onthoud: de beste inclusieve taal is degene die iedereen begrijpt.

Ben je verrast door de geschiedenis van de AT? En jij, hoe schrijf je meestal als je over alle mensen wilt praten? Gebruik je de @, de x, de “e”… Of zoek je liever andere woorden op? Laat het ons weten en blijf ondertussen samen met ons de wonderen van het Spaans verkennen.